Эхлэл        Байгаль орчин        Боловсрол        Гэмт хэрэг        Гэр бүл        Нийслэл        Орон нутаг        Хөдөө аж ахуй         Хууль, эрхзүй        Шашин        Эрүүл мэнд
Image
Ц.Цолмон: Уучлаарай, Монгол Улс дампуурлын ирмэгт ирчихээд байна
Image
"Алтан өргөө 2020"-ын бүтээлүүд эхнээсээ тодров
Image
Д.Лхамжав нарын зургаан хүнийг УИХ-ын Тамгын газрын дээд шагналаар шагнав
Image
15 суманд төрийн үйлчилгээг цахимаар авах боломж бүрдлээ
Image
Их Британид олон хүнийг баривчилжээ
Image
Байдрагийн гүүр-Алтай чиглэлийн авто замын суурийн ухмал, завсрын тулгуур байгуулах ажил 100% хийгджээ
Image
Ухаалаг нэрийн хуудас - Цаасаа хэмнэж, хэрэглээгээ ухаалаг болгоё
Image
Хувийн санхүүгээ удирдах зургаан арга
Image
Дэлхийн хамгийн залуу улстөрчдийг танилцуулах нь + Тэднээс юу сурч болох вэ?
Image
Н.Номтойбаярыг цагдан хорих шийдвэр гаргажээ
Image
Яг одоо Франц бүсгүйчүүдийн бүрдүүлж бүй 7 төрх
Image
Олон улсын энхийг сахиулагчдын өдөр тохиож байна
Image
Колумбийн дизайнерууд авс болдог эмнэлгийн орыг хатуу цаасаар бүтээжээ
Image
УБТЗ-ын ХХН-ийн дарга асан Л.Пүрэвбаатарыг эрүүгийн хариуцлагаас чөлөөлжээ
Image
ХОТЫН ДАРГА С.АМАРСАЙХАНЫГ НЭН ДАРУЙ ОГЦРУУЛЪЯ, ЕРӨНХИЙ САЙД АА
Image
Ши Жиньпин цэргийн бэлтгэлээ сайжруулахыг хүсэв
Image
Дундговь аймагт анхны дугуйн зам ашиглалтад орно
Image
Таныг хормын дотор тодорхойлох "Дөрвөн хаалга"-ны сонжоо
Image
"Саарал жагсаалтаас гарвал Европын холбооны жагсаалтад орохгүй байхад давуу байдал үүснэ"
Image
Дундговь аймагт анхны дугуйн зам ашиглалтад орно
Image
Зэсийн үнэ өсөж, алтны ханш буцаж сэргэв
Image
Интернетээр "хулхидуулсан" хүмүүсийн хөгжилтэй зургууд
Image
“COVID-19” халдвар хүндрэх эрсдэлийг нэрлэжээ
Image
Үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэнгийн захирал С.Эрдэнэтуулыг үүрэгт ажлаас нь чөлөөллөө
Image
Үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэнгийн захирал С.Эрдэнэтуулыг үүрэгт ажлаас нь чөлөөлөв
Image
Хятад-Монгол-Оросын эдийн засгийн зурвасын хэтийн төлөвийг хэлэлцэв
Image
Венесуэл хоол хүнс, эм тариа алтаар худалдан авахаар тохиролцжээ
Image
Ө.Энхтүвшин: Казахстан улс руу зургадугаар сарын эхний хагаст нислэг үйлдэх төлөвлөгөөтэй байна
Image
Ц.Баатархүү: АН-аас нэр дэвшүүлсэн 76 хүнийг СЕХ бүртгэсэн болохыг албан ёсоор мэдэгдье
Image
Дэлхийн стартап экосистемийн 2020 оны тайланд Улаанбаатар хотыг онцолжээ
Image
Зургаан байршилд хурд хэмжиж байна
Image
COVID-19 халдвар хүндрэхэд таргалалт ихээр нөлөөлж байна гэж АНУ-ын судлаачид үзжээ
Image
Хүүхэд юу хүсдэг вэ?
Image
Жижиглэнгийн худалдаачид цементийг үйлдвэрээс авч зарахдаа үнийг нь хөөрөгдөж байна"
Image
Амиа алдсан хүүхдүүдийн хоёр нь ах дүүс байжээ
Image
Сонгинохайрхан дүүрэгт ДӨРВӨН МАШИН мөргөлдсөн ноцтой осол гарлаа
Image
"Улс төрийн чансаа тогтоох шалгаруулалт, санал асуулга явуулсан хувь хүнийг 20 сая, хуулийн этгээдийг 200 сая төгрөгөөр торгоно"
Image
Д.Нямхүү: ОХУ-аас ирсэн 13 хүнээс коронавирусийн халдвар илэрч, батлагдсан тохиолдол 161 боллоо
Image
Тэсэрч дэлбэрэх 230 гаруй галт хэрэгслийг аюулгүй болголоо
Image
Туйлын бүсэд амьдардаг Эскимочууд
Image
Тахалтай орнууд хөл хориогоо сулруулаад байх, манайх чангалаад байх аль нь зөв бэ
Image
Уок: нийт 570 оюутан эх орондоо ирлээ
Image
НАСА, SpaceX-ийн хамтарсан түүхэн нислэг цаг агаарын улмаас хойшлогдлоо
Image
Байгаль хамгаалах сангаас тусгай тоноглолын хоёр автомашин гардуулан өглөө
Image
Боловсролын байгууллагуудад хяналт, шалгалт явууллаа
Image
Цар тахлын үед зай барих бүтээлч шийдлүүд
Image
Хуульч Ж.Эрхэмбаатар хандивын аянаа эхлүүлэв
Image
Хонг Конгийн өөртөө засах статус үгүй болсныг Трампын засаг захиргаа зарлав
Image
Ө.Энхтүвшин: Казахстан руу 6 дугаар сарын эхний хагаст тусгай нислэг үйлдэж иргэдээ авах төлөвлөгөөтэй байна
Image
ОХУ-аас өчигдөр ирсэн 230 оюутан, иргэдийг Улаанбаатар хүртэл галт тэргээр тээвэрлэх ажил явагдаж байна
Image
Д.Дагвадорж: Эх оронч миний шүтээний сүнс амирлах болтугай!
Image
“Эх орноосоо урвасан” гэх хэргийн цаана…
Image
Иргэн бүрт хүрэх томоохон худалдааны төв нээлтээ хийнэ
Image
"Сити Их сургууль-Сошиал Солиорол"-ийг авьяас гэж андуурав
Image
Солонгос улсад ажиллаж байгаа эмэгтэй эрчүүддээ хандаж хэлсэн үг
Image
С.Гантогоо "Тарагтай боов"-ийг чимнэ
Image
МАХН-ын дарга СЕХ-нд бичиг баримтаа хүргэлээ
Image
“Автомашингүй өдөр”-өөр томоохон зах, худалдааны төвүүд амарна
Image
Хуулийн байгууллагууд иргэдэд үйлчилж байна
Image
Н.Цэлмүүн "Улаанбаатар Марафон 2018"-д хүч үзнэ.
Image
“МОД ТАРИХ ҮНДЭСНИЙ ӨДӨР”-ИЙГ ОРОН ДАЯАР ЗОХИОН БАЙГУУЛНА
Image
Хосуудын туршиж үзэх 64 байрлал
Image
ӨНӨӨДӨР “ОЛОН УЛСЫН СУВИЛАГЧДЫН ӨДӨР” ТОХИОЖ БАЙНА
Image
“ТАТВАР БИДНИЙ АМЬДРАЛД” УРАЛДААНЫ ДҮН ГАРЧЭЭ
Image
Өнөөдөр гахай өдөр
Image
Жүжигчин Ариукаагийн нөхөр шүүгч Наранзунг доромжлов
Image
Гэртээ хүнсний сода хэрэглээд, 10 насаар хурдан залуужаарай! Яг энэ заавраар нь хийгээрэй!
Image
Хөрсний бохирдол нь гэр хорооллын 200 000 нүхэн жорлонгоос зонхилж үүсчээ
Image
ЕС-ын айлчлал үргэлжилж байна
Image
18 настай модель бүсгүй дөнгөж танилцсан эмчтэй секс хийсний дараа нас баржээ
Image
Орхон аймаг өрсөлдөх чадвараараа тэргүүллээ
Image
“Фэйсбүүк” 3000 хүнийг хөлсөөр ажиллуулж байна
Image
Тэргүүн хатагтайн эрэлд
Image
Номоор амьсгалсан өдрүүд эхэллээ
Image
Д.Цогтбаатар: Хэт үндсэрхэг, туйлширсан үзлийг хамгийн сайн барих үзэл бол зүүн төвийн үзэл баримтлал
Image
Усыг хэзээ уухыг, хэдий хэмжээгээр уухыг хүний бие организм өөрөө мэддэг
Image
Элгэнд юу сайн болон элэг юунд дуртай вэ ? Хадгалаад аваарай
Image
Хятадууд Саран дээр амьдрахаар бэлтгэж байна
Image
Манай улсын нутгаар түүхий нефть тээвэрлэж эхэллээ
Image
БАЯНХОНГОРТ ОХУ-ЫН СОЁЛ, ШИНЖЛЭХ УХААНЫ ТӨВИЙН САЛБАРЫГ БАЙГУУЛЛАА
Image
ОФИЦЕР, АХЛАГЧ НАР ЭНГЭРЭЭ МЯЛААВ
Image
Онцгой байдлын албан хаагчдад сэтгэлийн бэлэг илгээлээ
Image
САЙД НАР ШИВЭЭ ХҮРЭНГИЙН БООМТОД АЖИЛЛАНА
Image
Хог дээрээс хагас сая евро олов
Image
НИТХ-ын Тэргүүлэгчдийн хурал болж байна
Image
Д.Оюунхорол: Үүлэнд нөлөөлөх аргаар бороо оруулсны үр дүнд түймрийн эрч буурч байна
Image
Д.ЧОЙЖАМЦ: МОНГОЛЫН ЛАМ НАР ӨНДӨР БОЛОВСРОЛТОЙ БОЛЖ БАЙНА
Image
Хаан банк дээрэмдсэн хоёр этгээд өөр, өөр газруудад бүгсэн байжээ
Image
Ц.Мөнхсүх: “Nuclear Steak” монгол малын махыг нэг шат ахиулж, 1000 ажлын байр шинээр бий болгоно
Image
Секс хийхгүй удвал уураг тархинд муугаар нөлөөлдөг
Image
“НАЙРАМДАЛ” ЗУСЛАНД ХУУЛЬ БУСААР ГАЗАР ЭЗЭМШИЖ БАЙГАА ЗАРИМ ААН-ЫН ЗӨВШӨӨРЛИЙГ ЦУЦАЛЛАА
Image
"ЭХНЭР, НӨХӨР БИЕ БИЕЭ СЕКСЭЭР ДУТААЖ БАЙНА"
Image
СУРГАЛТАА АМЖИЛТТАЙ ДҮҮРГЭСЭН НОМЫН САНЧИД БАТЛАМЖАА ГАРДАН АВЛАА
Image
С.Баярмаа:С.Бямбацогт Х.Баттулгын талаар хариуцлагагүй мэдэгдэл хийсэн нь гэмт хэргийн шинжтэй байна
Image
Эдийн засгийн форумыг "Хүчээ нэгтгэе" уриан дор зохион байгуулж байна
Image
ТҮГЭЭМЭЛ ТАРХАЦТАЙ АШИГТ МАЛТМАЛ ОЛБОРЛОЖ БАЙСНЫГ ИРГЭДИЙН ХҮСЭЛТЭЭР ЗОГСООЖЭЭ
Image
Нийгмийн даатгалын сангаас олгох тэтгэвэр, тэтгэмжийн тухай хуулийн төслийг УИХ-д өргөн барина
Image
АРДЧИЛЛЫН АСУУДЛААРХ ОЛОН УЛСЫН ХУРАЛ ЭХЭЛЛЭЭ
Image
“Нарантуул”-д гарсан галын хэрэгт ажилчдыг нь буруутай гэж үзжээ
Image
Сирийн мөргөлчид Умаян сүмд Рамадан сарыг тэмдэглэж байна
Image
Террорист халдлагаас сэргийлэхэд тусалсанд Путин АНУ-д талархлаа илэрхийлжээ
Image
Я.Отгонбаяр: Гуч хүрсэн хөвсгөр бүсгүй минь дэрвэгэр сормостой
Image
Ерөнхийлөгч Х.Баттулга ОХУ-ын Ерөнхийлөгч В.В.Путинтай уулзлаа
Image
90-ээд оныхон бид бол СҮҮЛЧИЙН ХҮМҮҮС
Image
42 мянган оюутан эсэргүүцлийн жагсаал хийнэ
Image
БАЙГАЛЬ ОРЧИН, ХҮНС, ХӨДӨӨ АЖ АХУЙН БАЙНГЫН ХОРОО ДӨРВӨН ХУУЛЬ,УИХ-ЫН ТОГТООЛ НЭГИЙГ БАТЛУУЛЖЭЭ
Image
УИХ ирэх долоо хоногт юу хэлэлцэх вэ?
Image
Трампаас 26 сая Америк долларын нөхөн төлбөр хүсэмжилжээ
Image
Төрсөн эхийн барих гам ба түүний талаар чухал зөвлөгөө
Image
Шинэчлэх шаардлагагүй төгс бүтээгдэхүүнүүд
Image
Image

Цагаан замтай Цагаан сар айсуй

“Хэро энтертайнмент” студи “Монгол тулгатны 100 эрхэм” цувралынхаа хойморт энэ удаад Халимгийн алдарт жангарч, дуучин Окнан Цагаанзамыг урьжээ.

Европ дахь цорын ганц бурхны шашинт, монгол хэлт ард түмэн, 400 жилийн турш хэл соёл, шашин уламжлалаа хадгалж ирсэн Халимагийн баатарлаг түүхийг өгүүлсэн бас нэгэн туульсын нэвтрүүлэг Таны мэлмий, сонорт хүрэхэд ойрхон болжээ.

Энэ нэвтрүүлэг бол өөрөө тэр чигээрээ туульс юм. Энэ туульсыг хайлах хүн нь жангарч О.Цагаанзам билээ. Тэр монгол, орос хоёр нэртэй, нөгөө нэр нь Владимир. Яг орос нэр шигээ дэлхийг жангар, дуу хоёроороо эзэгнэж яваа эр. Яагаад хоёр нэртэй болсны учир шалтгаан мөн л Халимагчуудын туулсан хүнд бэрх түүхээс улбаатай. Аавыг нь яагаад “Охин” гэж нэрлэсэн, өөрийг нь яагаад Цагаанзам гэж нэрлэсэн түүх бол бас л Халимагийн ард түмний нулимастай жилүүдийн гэрчлэл ажээ.

400 жил эх үндэстнээсээ алс хол түрэг хэлт ислам, орос хэлт загалмайтны дунд тэсч үлдэхийн тулд дэлхийн түүхэнд орсон 28 их бага дайнд оролцож, Турк, Швед, Франц, Германы тэр үеийн дэлхийн хамгийн шилдэг армиудтай тулалдаж, тэр бүртээ ялж, яруу алдраа цуурайтуулж, ялсныхаа дараа яллуулж явсан Халимагууд Монгол гэдэг нэрийг өрнийн чихэнд баатарлагаар хадаасаар, дэлхийн хамгийн дайчин таван үндэстний нэгэнд тооцогдох болсон түүхийг энэ нэвтрүүлгээс мэдэх болно. 

Торгуудын Хо өрлөг ноён 250 мянган албатаа дагуулж 1608 онд эртний Хүннү, Түрэгийн замаар баруун зүг нүүсээр Ижил мөрөнд хүрч Алтан ордын сүүлчийн улс Их Ногайн ордын нутагт нутаглажээ. Тэр цаг Халимгууд бор чоно мэт шалбалзаж, дайснууд нь бор туулай мэт бутанд нуугдаж байжээ гэж ярьдаг.

Оросууд Польш-Литовын довтолгоонд Москваг алдаад 300 жил Оросыг хаанчилсан Романовынхны угсааг дөнгөж Оросын хаан сууринд суулгаад байхад нь торгуудууд баруун зүгт нүүдэллэсэн юм. Тэр цагт Оросууд тэднийг Москва руу ирүүлэхгүйн тулд бүхнийг хийж урагш Ижил мөрний савд очиход нь эсэргүүцэж чадаагүй юм.

Ижил мөрний савд 150 шахам жил “Монгол-Ойрдын их цаазыг мөрдөж”, бие даасан улс болж, удирдагчдад нь Орос, Манж, Төвдүүд өрсөлдөн хаан цол өргөж, Аюук хаан Петр хаантай ах дүү гэлцэж, Оросын өмнөд хилийг хамгаалж явсан билээ. Гэтэл тэдний бие даасан эрхийг хязгаарлахыг оролдсон Оросын хатан хаан II Екатеринагийн шинэтгэлийг Халимгууд эсэргүүцэж “Монгол, Ойрад улс эртнээс эдүгээ хүртэл дээд заяат хааны зарлигаас үл давдаг буй. Нэг шашин, нэг хэлт эртний ах, дүү Монгол, Үлэмж адист богд нарын гэгээний шадар оршиж, хорт дайсанд хэрчигдсэн

Ойрадын голомт дээр бууя…” хэмээн 1771 оны 1 дүгээр сар 5-нд, дүн өвлөөр Зүүнгарыг тэмцэн нүүсэн билээ. Нүүдэлчдийн хаант улсуудын түүхэнд өрнө зүгт одсон түүх олон ч буцаж нүүсэн түүх энэ юм.  

Тэд 6000 орчим километр замыг жил шахам хугацаанд туулж, Орос, Хасаг, Киргиз, Башкир, Татаруудтай хийсэн хүнд хүчир тулааны улмаас гуравны нэг нь буюу 66 мянга орчим нь л Зүүнгарт эсэн мэнд ирсэн билээ. Тэднийг Манжийн Тэнгэр тэтгэгч хаан угтан аваад Харшаар, Ховог сайр, Гүр хар ус, Булган голд тараан нутаглуулжээ. Өнөөдөр Монгол Улсад тэдний удам угсаа Ховд аймгийн Булган сумын харьяат 15 000 торгууд, хошууд бий

Тэр жил дулаан болж Ижил мөрний ус хөлдсөнгүй тул баруун эргийн 23 мянган өрх Халимгууд нүүдэлд нэгдэж чадалгүй үлдэж, Увш хаан харъяат 33 мянган өрхийн 170 орчим мянган торгууд, хошууд дорно зүгт нүүжээ.

1923 онд Ардын Засгийн газраас Ижил мөрний орчим өлсгөлөнд нэрвэгдсэн торгуудын аймгийг нүүлгэн авах санал гаргаж, Оросоос тусгай төлөөлөгч ирж энэ асуудлаар хэлэлцэж байсан ч хэрэгжээгүй ба харин Монголын Ардын засгийн газраас хүнсний тусламж үзүүлсэн байна. Ижил орчим 1920-иод он, 1932-1933 онд болсон өлсгөлөнгөөр 10 шахам сая хүн үхсэн байдаг.

Гэвч бүр их гай зовлон ахиад тохиосон бөгөөд Сталинградын тулалдааны үеэр Германы арми Халимгийн найман улусын тавынх нь газар нутгийг бүрэн, гурвынх нь газар нутгийн ихэнхийг мэдэлдээ авсан юм. Гэвч Сталинградад бутниргүүлсэн билээ. Үүний дараа 1943 онд Зөвлөлтийн Ардын Комиссаруудын Газрын Зөвлөлөөс 1432/425 дугаартай “Халимагийн Автономит улсын иргэд, Халимгуудыг нүүлгэн шилжүүлэх” тухай маш нууц тогтоол гаргажээ.

Тогтоолын дагуу 1943 оны 12 дугаар сарын 28-29-нд «Улусы» нэртэй операц явуулж, Дотоод яамны цэргийн хүчээр ганцхан шөнийн дотор 93 мянга гаруй хүнийг Сибирьт илгээжээ. Халимгуудыг цөлөөд газар нутгийг нь Астраханий тойрогт нэгтгэж, 120 гаруй мянган толгой амины мал үлдсэнийг Украйн болон зэргэлдээх тойргуудад тараан өгчээ. 1944 оны турш бусад мужуудад байсан Халимгуудыг олж цөллөгт явуулжээ. Нийтдээ 100 гаруй мянган Халимаг иргэний өвлийн ид хүйтэнд ачааны дулуулгагүй вагонаар Сибирь болон алс бүс нутгуудад цөлсөн байна..

Цөлөгдөгчийн талаас илүүг Сибирийн хамгийн хүйтэн хязгаар Тюмены тойргийн умард хязгаар, Ямало-Ненецкийн болон Ханты-Мансийскийн район,Тобольскийн умардад аваачжээ.

Зөвлөлтийн армид байлдаж байсан Халимагуудыг фронтоос татаж, Широковскийн усан цахилгаан станцын барилгын хүнд хүчир ажилд зүтгүүлжээ. Тэдний эхнэр хүүхэд халимаг бус үндэстэн байсан ч хамт цөлөгдөн хэлмэгдсэн байдаг.

Зөвлөлт даяар амьдарч байсан бүх халимагуудыг бүртгэж цөлсөнд Киргизийн харъяат Сарт Халимгууд, Казахстаны халимгуудыг ч хамруулсныг нутгийн засаг захиргааны хүсэлтээр шалгаж, дөнгөж 49 дайчныг хожим суллажээ.

Цөллөгийн замд томчууд нь модон вагоны сиймхийг биеэрээ хааж, осгож үхвэл вагоны хаалгаар хаяж явсаар цөллөгийн газар хүргээд байр сууцгүй цасан далайд хаясан байдаг. Цас хонхойлж, хөгшид нь хүүхдүүдээ амьсгаагаараа дулаацуулахын тулд тойрч суугаад шөнөдөө хөлдөж үхсэн байдаг байжээ. Энэ аймшигт цөллөг зөвхөн Халимгуудыг ч дайраагүй, Татар, Чечень, Ингуш, Балти орчмынхон, Турк, Польш, Грек, Ижил мөрний Германууд зэрэг нийт 7,5 сая хүн хамрагдсан юм.

И.Сталиныг үхсний дараах “Хрущевын дулаарлын үед” 1957 онд Халимагийн автономит улсыг дахин байгуулахад 18 158 өрхийн 72 665 хүн буюу 1939 оны тооллогоор бүртгэгдсэн Халимаг хүн амын дөнгөж хагас нь эх нутагтаа буцаж иржээ.

Эдний нэг нь Цагаанзам гуайн эцэг Окнагийн гэр бүл байсан юм. Тэр буцах замд төрсөн тул Цагаанзам гэдэг нэр хайрлажээ.

Тэр Цагаан замын ерөөл Таны гэрт очих болно…

СЭТГЭГДЭЛ

Comments


Fatal error: Call to undefined function write_cache() in /var/www/html/xac/ww.focusmedee.mn/cache_footer.php on line 6