Эхлэл        Байгаль орчин        Боловсрол        Гэмт хэрэг        Гэр бүл        Нийслэл        Орон нутаг        Хөдөө аж ахуй         Хууль, эрхзүй        Шашин        Эрүүл мэнд
Image
Д.Нямхүү: 557 хүний шинжилгээнд коронавирусийн халдвар илрээгүй. Өнөөдөр дөрвөн хүн эдгэрлээ
Image
Монгол Улс хамгийн хямд мобайл дататай орнуудын 23 дугаарт жагсаж байна
Image
АНУ-д хоолой боох үйлдлийг дүрсэлж зургаа авхуулсан цагдаа нар ажлаасаа халагджээ
Image
COVID-19: Соёл, урлагийн байгууллагуудыг бэлэн мөнгөөр үйлчлэхгүй байхыг зөвлөлөө
Image
Стресс амьдралыг утга учиртай болгодог
Image
"Яараад яахав дээ" аянд залуус нэгдэж байна
Image
Нарны тосыг гэрээсээ гараагүй үед ч түрхэх хэрэгтэй
Image
Бөхийн холбооноос мэдэгдэл гаргажээ
Image
Холимог тулааны аварга Хабибын аав "COVID-19"-ийн дараах хүндрэлээр нас баржээ
Image
Хөл хорио хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдүүдэд сэтгэл зүйн хямрал үүсгэж байна
Image
Насан туршийн Ерөнхийлөгч Путин
Image
Монгол, Хятадын хил дээр “Ногоон гарц”-ын түр журмыг хэрэгжүүлнэ
Image
Америкт нэг хоногийн дотор 54 мянган хүн коронавирусийн халдвар авчээ
Image
Үерийн аюулаас сэрэмжлүүлж байна
Image
Гэрээ хэлцэл байгуулахад сайн хэмээжээ
Image
Өдөртөө 24-26 хэм дулаан байна
Image
Улс, нийслэлийн төсвөөр хэрэгжиж буй төсөл арга хэмжээ, бүтээн байгуулалтын ажлын явцыг хэлэлцлээ
Image
Баянбүрдийн тойргийн замыг Баасан, Бямба, Ням гарагийн орой хэсэгчилэн хаана
Image
Сайжруулсан түлшний нөөцлөлт хадгалалтын явцын мэдээллийг сонслоо
Image
Баяр наадмын бэлтгэл ажлыг шалгав
Image
БНХАУ-аас эх орондоо ирэх хүсэлт гаргасан 157 иргэнийг татан авч байна
Image
Ерөнхий сайд У.Хүрэлсүх Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Х.Баттулгад бараалхлаа
Image
Үндэсний үйлдвэрлэгч гарааны бизнесүүдийг дэмжих “Creative Retail Store” төслийн нээлт болно
Image
У.Хүрэлсүх: Монгол хэмээх улсын тулах хоёр баганын нэг нь Ардын нам гэвэл нөгөө нь Ардчилсан нам
Image
Ж.Цолмон: “КОВИД-19”-ийг мэргэжлийн өндөр ур чадвараар тогтоон барьж байна
Image
Өнөөдөр Замын-Үүдийн боомтоор 300 хүн ирнэ
Image
Прага хотын иргэд коронавирусийг үдэх ёслолд зориулан 515 метр урт хоолны ширээ засжээ
Image
АНУ-д буулгасан хөшөөнүүдийг хүлээж авах хүсэлтээ Испанийн хотууд илэрхийлжээ
Image
Нүүрсний салбар сэргэнэ, тэр үед бид бэлэн байх ёстой
Image
Д.Нарангэрэл: Apple компани АНУ дахь 46 салбар дэлгүүрээ түр хаахаар болжээ
Image
ЗАХИРАМЖ: Үйл ажиллагааг нь нээх үйлчилгээний газрууд
Image
О.Энхзаяа: Авто тээврийн шалган нэвтрүүлэх товчоод дахь эрүүл мэндийн хяналтын үйл ажиллагааг 7 сарын 1-нээс зогсоосон
Image
Д.Нямхүү: Өчигдөр 302 хүний сорьцод шинжилгээ хийхэд бүгдэд нь коронавирус илрээгүй
Image
Тангараг тавих, гэр бүрэхэд сайн хэмээжээ
Image
Ойрын өдрүүдэд ихэнх нутгаар үргэлжилсэн усархаг бороо орно
Image
Монгол Улсын Ерөнхий сайдаар томилох саналыг УИХ-ын чуулганы нэгдсэн хуралдаанд танилцууллаа
Image
Монгол Улсын Ерөнхий сайдаар томилох санал оруулах тухай албан бичиг хүргүүлэв
Image
Улсын Их Хурлын Байнгын хороодын бүрэлдэхүүнийг баталж, Улсын Их Хурлын дэд дарга нарыг сонголоо
Image
Ази, Номхон далайн бүс нутгийн Хуульчдын холбооны хурал цуцлагдлаа
Image
Монгол Улсын Ерөнхий сайдыг нэр дэвшүүлэхээр зөвшилцөх саналыг өргөн барилаа
Image
Улиран сонгогдсон УИХ-ын дарга Г.Занданшатар Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Х.Баттулгад бараалхлаа
Image
Та машиныхаа автомат хурдны хайрцагны (кропны) тосыг хэр ойрхон солих ёстой вэ?
Image
Монгол жүжигчдийн тоглосон Холливүүдийн кино наймдугаар сард нээлтээ хийнэ
Image
Цагдаагийн байгууллагаас “Яараад яахав дээ” арга хэмжээг дахин зохион байгуулж эхэлжээ
Image
Мөнгө угаах гэж юу вэ?
Image
Д.Нарангэрэл: АНУ-д туршигдсан COVID-19-ийн эсрэг вакцин эхний шатанд 94%-ийн үр дүнтэй гэж дүгнэгдлээ
Image
Долдугаар сард халуун ус хязгаарлагдах орон сууцны хорооллууд болон ААН-үүд
Image
Манай улсын 17 аймгийн 137 сум тарваган тахлын байгалийн голомттой
Image
Япон улсын иргэн нинжа судлалаар дэлхийд анх удаа магистрын диплом авжээ
Image
СОНГУУЛИЙН ТОГТОЛЦОО ГЭЖ ЮУ ВЭ?
Image
Мобикомоос татгалзъя
Image
ТАНЫ ГАР УТСЫГ ТАГНАЖ БАЙГАА ЭСЭХИЙГ ХЭРХЭН МЭДЭХ ВЭ?
Image
Өргүй Монгол хөдөлгөөн "өр"-өө тэглэхийг шаардлаа
Image
Г.Эрхэмбаяр хамтлагийнхаа бүсгүйтэй хайр сэтгэлийн холбоотой болжээ
Image
Ц.Энхбаяр: С.Баярыг эргүүлэн тат, надад одоо айх зүйл байхгүй
Image
Б.Шижирбат "Авьяаслаг Америкчууд" шоунаас хасагдлаа
Image
Ерөнхийлөгч Х.Баттулга Батсүмбэрт ажиллана
Image
Хорхог бол Хор+Хог биш, Харин…
Image
Үсийг эрүүл болгох үс уналтын эсрэг жорууд хадгалаад аваарай
Image
Хүн дайраад осолын газраас зугтажээ
Image
Б.Бат-Энэрэл хүү 7 сарын 7-ны өдөр 7 цагт төрсөн
Image
ТӨВӨД ХҮМҮҮСИЙН УРТ НАСЛАДАГ НУУЦЫГ ЭРДЭМТЭД ИЛРҮҮЛЖЭЭ!
Image
Жүжигчин И.Одончимэг өдгөө 50 нас хүрч байгаа хэдий ч гэрлэх санал хүлээн авч олныг ангайлгав.
Image
Х.Баттулга: Эв нэгдлийг эрхэмлэсэн Ерөнхийлөгч байна
Image
Энэ зуны ээлжит одоор Б.Баярмаа тодров уу?
Image
Элчин сайд нарыг эгүүлэн татах тухай албан бичигт хариу өглөө
Image
Х.Баттулгын дараагийн зөвлөхөөр Д.Пүрэвдаваа томилогдох уу?
Image
Өнөөдөр ихэнх нутгаар бороотой
Image
Голомт банкны зэс картын эзэмшигчид Эх орноороо хөнгөлөлттэй аялах боломжтой
Image
Зөвхөн нийтийн галт тэргэнд харах боломжтой зүйлс /27 фото/
Image
С.Батцэцэг Хөдөлмөрийн баатар боллоо
Image
МУ-ын Ерөнхийлөгч Х.Баттулга: Зөвлөхүүдээ томилоно
Image
Энэ гайхалтай тенүүдийг хэрхэн тавмдаг гээч Тень тавих 20 санаа
Image
Маск "Энэ миний наадам" хошин шог
Image
Түрийвчинд тань мөнгө тогтохгүй байгаа бол та эдгээрийг хэрэгжүүлээд үзээрэй
Image
УИХ-ын гишүүн Л.Энх-Амгалан Ц.Содномдоржид хаш цагаан хөөргөө бэлэглэлээ
Image
Дуучин бүсгүй тайзан дээр тогонд цохиулан нас баржээ
Image
Түймэрт явсан залуусаараа аархая
Image
Чингэлэгт даруулсан хүүхдийн биеийн байдал хүнд байна
Image
ТА ЯМАР РАШААН СУВИЛАЛД, ЯМАР ҮНЭЭР, ЯАЖ ЯВАХ ТУХАЙ ТАНИЛЦААРАЙ
Image
Хүүхдийн бэлэгт хугацаа нь дөхсөн бүтээгдэхүүн түлхүү оруулсныг тогтоожээ
Image
​Ц.Хүрэлтулга: Өдөрт 100 англи үг цээжлэх хамгийн хялбар, сонирхолтой аргыг зааж өгье!
Image
Үс шинээр үргээлгэх буюу засуулахад тохиромжгүй
Image
Машинууд мөргөлдөн, хоёр хүн амьдаараа шатжээ
Image
Онц хэрцгийгээр хүний аминд хүрсэн ялтанд 16 жил хорих ял ногдуулав
Image
Жүжигчин Ким Тэхи Rain нар хуримаа хийлээ
Image
Хүүхэд багачуудын дунд гар зураг, зохион бичлэгийн уралдаан зарлаж байна
Image
Өнөөдөр гахай өдөр
Image
Дархан-Уул аймагт коронавирусийн халдвар тархсан гэдэг нь ташаа гэв
Image
ӨНӨӨДӨР БОЛОХ ҮЙЛ ЯВДЛЫН ТОЙМ
Image
Ихэнх нутгаар хүйтэрнэ
Image
Чуулган: Ерөнхий сайд мэдээлэл хийнэ
Image
Экс Ерөнхийлөгчийн захидлууд "ил" боллоо
Image
ЦУОШГ: Цасан шуурга шуурч, ХҮЙТЭРНЭ
Image
БНХАУ-ЫН ДАРГА БРИКС-ИЙН БИЗНЕС ФОРУМД ОРОЛЦОЖ, ҮГ ХЭЛЛЭЭ
Image
Б.Батцэцэгийг Италид, Ц.Цэнгэлийг Болгарт суух элчин сайдад дэмжжээ
Image
Өвөр Монголын хөдөө нутагт цаасан шувууны тэмцээн болжээ
Image
Авлига авч байгаад үйлдэл дээрээ баригдсан Д.Даваасамба гэж хэн бэ
Image
РОЙТЕРС агентлаг: Монголчууд нүүрсээ үнэ хүргэж чаддаггүй
Image
Толины өмнө хэлвэл танд аз авчрах 10 үг
Image
Тахийн тоо толгой энэ хаврын байдлаар 270 орчимд хүрчээ
Image
Өнөөдөр болох үйл явдал
Image
“МОНГОЛЫН ЭЗЭНТ УЛСЫН ТҮҮХ” ЦУВРАЛ 5 БОТЬ ЗОХИОЛЫН ТУХАЙ
Image
150 ГАРУЙ ХҮН ЦУСАА ХАНДИВЛАВ
Image
ГАДААД ХАРИЛЦААНЫ САЙД Д.ЦОГТБААТАР БНХАУ-Д АЛБАН ЁСНЫ АЙЛЧЛАЛ ХИЙНЭ
Image
Хөвсгөл нууран дээр цагдаагийн эргүүл тогтмол ажиллаж байна
Image
ҮС ШИНЭЭР ҮРГЭЭЛГЭХ БУЮУ ЗАСУУЛБАЛ ЭД, МАЛ АРВИДНА
Image
Авьяаслаг монголчууд шоуны оролцогч Х.Авирмэд хамраараа дуулсан уу хоолойгоороо дуулсан уу
Image
Хайртынхаа нууцыг мэдье гэвэл гарыг нь хар /сонжоо /
Image
Ерөнхийлөгч Х.Баттулга анхны шууд ярилцлагаа МҮОНТ-д өгнө
Image
Image

А.БАЯРМАГНАЙ: МОНГОЛ АДУУНААС ҮҮССЭН ХУРДНЫ ҮҮЛДЭР, ХЭВШЛИЙН ӨРСӨЛДӨӨНИЙ ҮЕД БИД АМЬДАРЧ БАЙНА

Сэтгүүлч, соёлын гавьяат зүтгэлтэн, түүхийн ухааны доктор, хурдан морь судлаач А.Баярмагнайтай ярилцлаа.

-Монгол морь, “эрлийз” морь гэж олон жил ярилаа. Наадам дөхөхөөр улам эрчимжих юм. Ингэж ялгаад байгаагийн учир юу вэ?

-Морь уралдаж байгаа газар бүрт хэрүүл маргаан гардаг болсоор олон жил боллоо. “Эрлийз” монголыг нь ялгах гэж бөөн будилаан. “Эрлийз” гэдэг үгийг энд хэрэглэж байгаа нь ерөөсөө буруу. Хоёр өөр зүйлийн амьтны дундаас гарсан үр төлийг “эрлийз” гэдэг. Нэгэн зүйлийн, хоёр өөр үүлдрийн адууны үр төлийг адуу л гэлгүй яах вэ дээ. Манайхан буруу нэрлээд, ялгах гэж бүтэхгүй аргаар оролдоод байгаа юм.

Өнгөц харахад ялгаж уралдах гээд л маргаад, зөрчилдөөд байгаа мэт боловч жаахан гүнзгий харвал монгол адуун дээр суурилан үүссэн хурдны чиглэлийн шинэ, хуучин үүлдэр, хэвшлийн адууны улстөржүүлсэн зөрчил л яваад байгаа юм аа. Монголчууд адуугаа хурдны чиглэлээр өсгөж үржүүлэх оролдлогыг хагас зуун жил тутамд хийж, зохих үр дүнд хүрч ирсэн юм.

XIX зууны хоёрдугаар хагаст дотоод шаталтын хөдөлгүүрийг зохион бүтээж хүн төрөлхтөн автомашин хөлөглөх болсон. Яг тэр үеэс адуу гэдэг амьтны хүний нийгэмд гүйцэтгэж ирсэн бүх үүрэг машинд шилжин моринд зөвхөн спортын үүрэг нь л үлджээ. Ийм болохоор Европ, Америкийн өндөр хөгжилтэй орнууд адуугаа хурдны чиглэлээр өсгөж үржүүлэх болжээ. Манайд 1907 онд анхны машин орж ирсэн, 1990-ээд оноос хойш автомашин малчин монголчуудын алхам тутмын хэрэгцээ боллоо. 

Ийм үед монголчууд бүх нийтийн жишгийг дагаж адуугаа хурдны чиглэлээр өсгөж үржүүлж байна. XX зууны эхний он жилүүдэд Хардал жанжин бэйс М.Пүрэвжав орон нутагтаа энэ ажлыг эхлүүлж, Оросын цэвэр үүлдрийн нутгийн адууны дундаас Галшарын хурдан адууг гаргаж авсан. XX зууны дунд үеэр Монголд морин завод байгуулагдаж мөн тийм аргаар амжилттай ажиллаж Жаргалантын хурдан адууг гаргаж авсан.

1966 он ЗХУ-аас зургаан азарга авчирч тэр адууг сайн сэлбээд “Тойруулгын” гэж нэршсэн хурдны хэвшлийн адууг буй болгосон. Энэ ажлыг гардан хийж, бодлогоор хэрэгжүүлсэн хүн бол малын их эмч, хурандаа Дондивын Даш юм. Тэгвэл XXI зуун гараад манай хувийн хэвшлийн залуучууд өөрсдийн хөрөнгөөр Англи, Арабын шилдэг адууг авчирч үржлийн ажил зохион байгуулж “Шинэ монгол” гэдэг хурдны хэвшлийн адууг бий болгож байна.

Одоо манай улсын наадам болон бүсийн уралдаануудад эдгээр хурдны удам хэвшлийн морьд л өнгөнд нь уралдаж байна. Галшар үүлдрийн адуу нь олон жилийн явцад нутгийн адуунд уусаж шингээд одоо үр хойч нь Сүхбаатар аймагт голлон оршиж байна. Энэ бол хаашаа ч зайлахгүй үнэн. Үүнд орон нутгийн үзлийн үүднээс хандаж янз янзын яриа гаргаад нэмэргүй.

Сүхбаатарын сайн хурдалсан адууны дээд удам угшлын нь хөөгөөд үзэхээр ихэнхдээ л 4-5 дахь үедээ Галшар болдог. Товчхон хэлэхэд энэ зөрчил тэмцэл нь гүндээ бол XX зууны эхээр үүссэн байгаа юм.

Уг нь монгол уяачид эдгээрийг хооронд зөрчилдүүлэлгүй харин ч харилцан эелдүүлээд бие биений нь сэлбээд хөгжүүлээд авах учиртай юм.

Амьдрал ч өөрөө тулган шаардаад энэ л замаар явна. Одоо “монгол адуугаараа уралдана аа” л гээд их чанга дуугарч байгаа хүмүүс бараг цөмөөрөө Англи, Араб, Буденный үүлдрийн удмын 1-2 азаргатай л болчихоод байгаа шүү дээ. Тэднийх нь эр, охин үр төл ч гарчихаад байгаа.

-“Шинэ Монгол хэвшлийн адуу үнэндээ хурдан байна, тэгэхээр тэднийг хасаад уралдвал миний морь түрүүлнэ” гэсэн дотоод санаагаа монгол адуугаараа уралдъя гэдэг “эх оронч” шошготой гарган тавьж байгаа нь хэн хүнд тодорхой харагдаад байдаг юм бэ?

-Төр засаг гэдэг маань өнөөдөр дов жалгын үзэлтэй, хээл хахуульд гаршсан хэдэн нөхөд л байна шүү дээ. Тэд энд асуудалд “улстөрчийн” байр сууринаас, “сонгуулийн” байр сууринаас л хандаад хугацаагаа элээж байна.

-Ялгах шинжлэх ухааны, хууль эрх зүйн үндэс нь ?

-Өнөөдөр “эрлийз”, монголоор нь ингэж ялгаж уралдуулна гэсэн шинжлэх ухааны үндэстэй боловсруулсан хууль, эрх зүйн баримт бичиг огт байхгүй, зөвхөн ашиг сонирхлын зөрчилтэй зарим албан тушаалтны санааны зоргоор хийсэн ганцхан заалт байхыг үгүйсгэхгүй.

Англи, Араб, Буденный үүлдрийн азарганы нэг, хоёрдугаар үеийн төлийг тусад нь уралдуулаад “эрлийз гэж нэрлээд байна. Гурав болон дөрөвдүгээр үеийнхний нь “Шинэ Монгол” гэж нэрлээд уралдуулах гэхээр нэлээдийг нь хасчихаад байна.

Ер нь бол нэгдүгээр үеийнхний нь 50, хоёрдугаар үеийнх нь 75, гуравдугаар үеийнх нь 87.5, дөрөвдүгээр үеийнх нь 94 хувь нь монгол цустай адуу болж байгаа юм шүү дээ.

Д.Даваахүүгийн “Өндөр зул”, Э.Эрдэнэчулууны “Ажнай шарга”, Б.Сандуйжавын “Дүү зээрд” эд нар чинь цөм гуравдугаар үеийнх нь шүү дээ. Хурдан, том сайхан биетэй, номхон. Эдний үр төл ч бас өндөр, хурдан. 90 гаруй хувийн монгол цустай, ёстой л “Шинэ монгол” адуу гарч байгаа юм. Би энд олны мэдэх танихыг нь ярилаа шүү дээ, цаана нь үржлийн ийм нандин шугамнууд олон байна. Тэдгээрийг яагаад ялгаад ад үзээд байдаг юм. Энд нэг зүйлийг тэмдэглэж хэлэхэд спортын “азарт” монголоор “хар шар” гэдэг дээ. Энэ их нөлөөлөөд байгаа юм. Уяачид цөм “хор нь гарсан эрчүүд” байж чадахгүй байлаа.

-“Шинэ монгол” адууг улс төрийн, сонгуулийн дов жалгын өнцөг оруулан тайлбарлаж байна гэж та ярьдаг. Түүнээс гадна “Монгол адууны удмын санг мөхөөх нь ээ” гэсэн ноцтой дүгнэлт явдаг. Та судлаач хүний хувьд ямар тайлбар өгөх вэ?

-Үүнийг зөвөөр ойлгохын тулд заавал судлаач эрдэмтэн байх албагүй. Дэлхийд 60 орчим сая адуу бий гэдэг. Үүний дөрвөн сая шахам нь Монголд байна. 2018 оны тооллогоор гурван сая 938 мянган адуутай гэсэн тоо гарсан. Тэгвэл Монгол Улсын хэмжээнд жилд 200 мянга орчим уралддаг. Давхардсан тоогоор шүү. Нэг морь 2-4 удаа уралдах нь ч бий.

Улсын наадамд 2017 онд 1,500 орчим морь уралдахаар бүртгүүлээд шүдлэнгийн 77.3, дааганы 75, хязаалангийн 66, соёолонгийн 50, их насны 15, азарганы 20 хувь нь тус тус хасагдсан.

Үүгээр жишээд бодохоор уралддаг бүгд нь “Шинэ монгол” бас болчихоогүй байгаа биз дээ. За яах вэ уралддаг бүгд нь “Шинэ монгол” болчихжээ гэж бодоход л нийт монгол адууны ердөө дөрөвхөн хувь шүү дээ. Тэгэхээр монгол адуундаа “хэтэрхий хайртай” хүмүүсийн сэтгэлгээнээс би логик учир шалтгаан олж харж чаддаггүй юм. Монголчууд хэзээ ч бүх эр адуугаа уяж уралдахгүй л дээ.

-Монгол малын удмын сан ч чухал л даа?

-Тэр чухал аа. Бид чинь үхрээ дэлхийн 15 төрлийн сайн үүлдрийн үхрээр сайжруулсан шүү дээ. 1950-иад оны дунд үеэс л сычоу, семменталь, хар тарлан, шар тарлан, талын улаан, Казахын цагаан толгойт, саяхнаас ангус, лимузин гээд дэлхийн хоёр шилдэг үүлдэр орж ирлээ. 60 гаруй жил болоход монгол үхэр маань байж л байна, харин Монголын үхрийн аж ахуй эрчимжсэн.

Дэргэд маань ийм жишээ бэлэн байхад, адуун дээр болохоор “эх орончийн баг зүүх” хэрэггүй. Эрлийз адуу чанар муутай, удамшдаггүй гэсэн гэнэн яриа байдаг. Удамшдаггүй юм бол чи санаа зовоод яах вэ дээ, тэгээд л өөрөө дуусна биз. Ийм сул яриагаар хүний толгой эргүүлэх хэрэггүй, нөгөө “троллууд” гэдэг шиг. Монгол малын генетик нөөцийн тухай хуульд маш тодорхой заалт бий.

-ММСУХ уяачдын олонхоор баталсан дүрэм журмаа мөрддөг биз дээ. Ялгах талаар зохицуулсан дүрэм журам бий байлгүй?

-Нэг болон хоёрдугаар үеийн адууг ялгаад уралдаж байгаа. Тэд бол сүргийн сайжруулагчид. Сайжруулагчаа бас сорьж шалгаж тодруулж байгаа хэрэг. Үүнд уяачид 100 хувь санал нэгтэй байдаг.

Гурав, дөрвөөс цааших үеийг нь шинэ монгол гэдэг. Тэд нь ч сайхан монгол адуу болчихсон байгаа юм. Эднийг л хасна, дан монгол адуугаар уралдана гээд байгаа нь миний дээр хэлсэн “азарт”, “хар шар” болж яваад байна. Тэгээд л үүлдэрлэг байдал гэдэг багцаа баримжаагүй юм гаргаж ирээд бөөн будилаан хутгаад, хэрүүл, хэл ам үүсээд байдаг. Толгой дээр, дэл сүүл шингэн, хөл нарийн гэнэ.

Толгой нь хэдэн градусаас дээш бол өндөр гэх юм, дэл сүүл нь 1 кв см-т хэдэн ширхэг үс байвал шингэн гэх юм... Ийм тодорхой үзүүлэлтгүйгээр зөвхөн нүдэн багцаагаар хөндөж болохгүй шүү дээ. Сүүлдээ бүр тамгаар нь ялгаад байгаа, тэр буруу.

Таван жилийн өмнө Монголын уяачдын VI их хурлаас энд асуудлыг сэрвээний өндрөөр хэмжиж шийдэх шийдэл гаргасан юм. Сая нэгдүгээр сард VII их хурлаараа төлөөлөгчдийн 67.4 хувийн дэмжлэгтэйгээр сэрвээний өндрийг хэмжиж шийдэх шийдвэр давтан гаргалаа. Сэрвээний өндрөөр хэмжих нь хамгийн шулуун, маргаан будилаангүй, түс тас шийдвэр юм. Уяачид энэ талыг нь бодож дэмжиж байна. Цаашдын хөгжилд саад тотгор болохгүй юм.

Ухамсартай, соёлтой хүмүүс бол энэ шийдвэрийг дагах л даа. Даанч манай “нахальный” улстөрчид орон нутгийн болон хувийн сонирхол, ирэх сонгуулийн горьдлогодоо хөтлөгдөөд зарим хүнийг руу татаад, төрд ажиллаж байгаагаараа далайлгаад, хөгжил дэвшлийг хойш нь татаад байх юм даа, хөөрхий.

-Тэд чинь хурал хийгээд шинэ холбоо байгуулсан биз дээ?

-Төрийн сайд нээгээд, төрийн ордонд хуралдаад байгааг харахад олон нийтийн үүсгэл санаачилгаар бус төрийн зарим өндөр албан тушаалтны зүтгэл санаачилгаар болж байна гэж ойлгомоор.

Манай холбооны тэргүүлэгч, хуульч Т.Төрбат энэ талаар их бодитой дүгнэлт хийсэн ярилцлага өгсөн байна лээ.

Миний ойлгож байгаагаар бол, “Монгол адуу” нийгэмлэг гэж 30-аад жилийн өмнө нэг төрийн бус байгууллага гарч ирээд чимээгүй болсон, Харин 20 гаруй жилийн дараа дахин сэргэж байгаа юм болов уу даа. Үүсгэн байгуулагчид нь нөгөө л Даваахүү, Гомбожав, Санжаадариа, Төмөрхадуур гэх мэт. Тэднийг буруутгаад хэрэггүй, цаг үеэ, хөгжлийн төлөв хандлагаа зөв ухаараад бодитой ажил хийвэл болохгүй нь юу байх вэ. Амжилт л хүснэ.

Ер нь ММСУХ-ны бодлого, үйл ажиллагаагаа хэрэгжүүлсэн. 24 жил, нэг cap, тав хоногийн хугацаанд ижилхэн зорилго, чиглэлтэй бараг 10-аад холбоо нэртэй юм гарч ирж байсан, бид тэднийг ердөө ч ад үзээгүй, зөвхөн үйл ажлаараа л өрсөлдөж байсан. Зарим нь хоёрын даваанд гарч ирж байгаа юм байх аа. Тааллаараа болог, цаашаа.

-Та бол монголын эрийн гурван наадмыг ЮНЕСКО-д бүртгүүлэхэд голлох үүрэг гүйцэтгэсэн эрхмийн нэгэн. Тэгэхлээр асуухгүй өнгөрч болохгүй нэг зүйл байна. МҮБХ хоёр хуваагаад, бахархал болсон бөхчүүд нь хэрэлдээд байх юм. ММСУХ-ны зэрэгцээ бас хэсэг хүн бараг ижил нэртэй холбоо байгуулаад, яах гээд ч байгаа юм. Одоо сурынхан л арай хагарч бутраагүй байх шив. Энэ талаар ярианыхаа төгсгөлд таны үгийг сонсмоор байна?

-Энэ чинь цаанаа нийгмийн асар гүнзгий учир шалтгаантай юм аа. Зөвхөн морь, бөх, сур гурваасаа шалтгааныг нь эрээд хэрэггүй. Өнөөдрийн Монголын нийгмийн хямралтай л холбоотой.

Нийгмийн байгуулал солигдоод, чөлөөт эдийн засаг буюу зах зээлийн харилцаанд шилжээд ирэхээр байрнаасаа хөдөлсөн чулуу тэр дороо тогтдоггүй гэдэг л болж буй хэрэг. Энэ зайлшгүй үйл явцыг ухаарах нэгэн байхад ухаарах сэхээгүй нь бас байна. XX зууны хоёрдугаар хагаст монголчууд бид шашингүй өмчгүй байсны харгай өнөөдөр тод илэрч байна. Цөм нэг гараанаас гарсан хэр нь ээ одоо хол зөрүүтэй болжээ.

Өмчтэй болсон нэгийгээ өмчгүй хоцорсон хэсэг хараан зүхэж, атаархал хорслоо тайлж байна. Ажил нь бүтсэн нэгийгээ, ажлаа бүтээж чадаагүй нь гутаан доромжилж, уураа гаргаж байна. Шашингүй хүмүүжсэн хүмүүс чинь нүгэл буян, айж ичихийг ч мэдэхгүй. Төр нь энэ бүхнийг зохицуулах хүсэл зориг, ур чадвар мөхөс юм аа, одоохондоо.

Гэвч монгол гэдэг угсаатан үндэстэн байгаа цагт Монголын эрийн гурван наадам гэдэг нүүдэлчний соёл иргэншлийн чухал бүрэлдэхүүн хэсэг оршсоор байх болно. Ер нь Монголд ямар ч нийгэм, ямар ч төр засаг, ямар ч удирдагч байсан, тэдгээр нь дэмжсэн ч, хавчсан ч монголчуудын эрийн гурван наадам хэзээ ч унаган төрөлх мөн чанараа алдаагүй хадгалсаар улам боловсронгуй болсоор 2000 жилийн нүүр үзэж байгаа юм.

Өнөөдрийн түр зуурын бэрхшээл бол юу ч биш, монгол наадам зуу зуун жилдээ дэлгэрэн хөгжих болно.

Монгол хүний оюуны хөгжил, иргэншлийн түвшин дээшлэх тутам үндэснийхээ соёл уламжлалыг хайрлах хадгалан хөгжүүлэх хүсэл сонирхол улам ихэснэ дээ.

СЭТГЭГДЭЛ

Comments


Fatal error: Call to undefined function write_cache() in /var/www/html/xac/ww.focusmedee.mn/cache_footer.php on line 6