Эхлэл        Байгаль орчин        Боловсрол        Гэмт хэрэг        Гэр бүл        Нийслэл        Орон нутаг        Хөдөө аж ахуй         Хууль, эрхзүй        Шашин        Эрүүл мэнд
Image
''CU'' дэлгүүрт эрүүл ахуйн шаардлага хангаагүй орчинд "Хотдог" худалдаалж байжээ
Image
Нэгдүгээр сургуулийн 70 багш ажлаас гарах өргөдлөө өглөө
Image
Н.Цэлмүүн: “Цэнхэр” үст Цэрэн баба
Image
ХЭҮК-ИЙН ГИШҮҮН П.ОЮУНЧИМЭГ ЧИНЬ ХҮНИЙ ЭРХИЙГ “НОЦТОЙ” ЗӨРЧИГЧ ЮМ БИШ ҮҮ Ж.БЯМБАДОРЖ ДАРГАА?
Image
Хэт олон байгаа хөгжлийн бодлого, төлөвлөлтийн баримт бичгүүдийг цомхон, уялдаатай болгох хэрэгтэй гэлээ
Image
"Passion-2020"-д тавтай морил
Image
"Есөн Шижир" ББСБ-аас авилга авсан гэх АТҮТ-ийн ажилтнуудыг баривчлан шалгаж эхэлжээ
Image
Ц.Нямдорж: Оюутолгойн гэрээг байгуулахад С.Баярын Засгийн газар 2 тэрбум ам.долларын хахууль авсан…
Image
Үндсэн Хуулийн Цэц “өгзөг” базагчийн шигддэг газар биш
Image
Монголын самбочид 30 жилийн дараа багаараа II байрт шалгарлаа
Image
Монголын дуурийн дуучид Индонезид тоглов
Image
Төрийн албаны ерөнхий шалгалтад 1,588 иргэн тэнцжээ
Image
Ипотекийн зээлд 4905 иргэн хамрагджээ
Image
Н.Баярсайхан ажлаа өгөх өргөдлөө гаргажээ
Image
Албаны машинаар хүүгээ зугаацуулсан Т.Батсүхийг ажилд нь томилж, 7 сая төгрөгийн нөхөн олговор олгожээ
Image
Аж ахуйн нэгжүүд шатахууны 30 хоногийн нөөц бүрдүүлнэ
Image
X.Болорчулуун: Дубайн гэрээнээс болж Оюу толгойгоос цэвэр ашиг хүртэх хугацаа 2048 он болж хойшлогдсон
Image
Баянхошуу орчимд агаар бохирдолтой байна
Image
Н.Алтанхуяг шагналаа авч эхэллээ
Image
П.Дэлгэржаргал: Анхдугаар Үндсэн хууль түүхэн ач холбогдолтой байсан
Image
Гавьяат хуульч Б.Сарантуяа, шүүгч Ц.Зориг нарыг чөлөөлжээ
Image
Ч.Өнөрбаяр: Шүүхэд тойргийн тогтолцоог нэвтрүүлснээр шүүхийн зардал багасч, олон ахиц дэвшил гарна
Image
С.ЭРДЭНЭ: ДОРДУУЛСАН ДОЛООН ӨӨРЧЛӨЛТ ТЭР ЧИГЭЭРЭЭ ҮЛДЛЭЭ
Image
“Хуягласан хувалзууд”
Image
З.Батсүх: Хятадын генерал Монголд тоосго зөөж, шавар зуурч тагнуул хийж байсан
Image
МАН-ын бүлгийн “ЖДҮ-гийн протокол-2”-ыг дэлгэнэ
Image
Какүрюү М.Ананд Япон улсын иргэн болохоо зарлажээ
Image
УИХ-ын гишүүн Б.Батзоригтой түрийвч нэг Н.Цэрэнбат сайдын хэрэг нам дарагдав уу?
Image
“Дэлхийн хүүхдийн өдөр” өнөөдөр тохиож байна
Image
Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн захидлыг ЮНЕСКО-д гардуулан өгөв
Image
БСШУС-ын сайд Ё.Баатарбилэг дэлхийн соёлын сайд нарын чуулга уулзалтад оролцож байна
Image
Аливаа үйлийг хийхэд үхэр жилтнээ сайн
Image
Цаг агаарын урьдчил­сан мэдээ
Image
ҮАБЗ-өөр Дубайн гэрээний асуудлыг хэлэлцэж байна
Image
Х.Болорчулуун: Монголын төрд идээ буглаа болтлоо бугшсан хувалз
Image
"Ардчилсан хувьсгалын 30 жилийн ойн медаль бий болгох тухай" тогтоолын төслийг дэмжлээ
Image
“Бичигт” боомтыг АХБ-ны хөнгөлөлттэй зээлээр шинэчлэх шийдвэр гаргажээ
Image
Б.БАТ-ЭРДЭНЭ: ДУБАЙН ГЭРЭЭГ “ЦУЦЛАХ ШААРДЛАГАТАЙ” ГЭСЭН ДҮГНЭЛТ АЛЬ ЭРТ ГАРЧИХСАН
Image
Ё. Баатарбилэг сайдаа хүүхдэд өгөх 650 сая төгрөг хаана байна
Image
Холерын шинжилгээний хариу сөрөг гарлаа
Image
Машин нь эвдрээд тусламж дуудаад иртэл машинд үлдсэн хүн нь сураггүй алга болжээ
Image
“Нэг өрх-нэг ажлын байр” хөдөлмөрийн өдөрлөг маргааш болно
Image
МАН тойргуудыг дахин зурна
Image
Монгол эмэгтэй онгоцонд хүний амь аварчээ
Image
ЭМЯ: 850 жирэмсэн эхээс тэмбүү илэрчээ
Image
МАН –ЫН ЭГЭЛ ЖИРИЙН ГИШҮҮД СОНГОСОН ХҮНЭЭ ӨМГӨӨЛЖ НАМЫН ДАРГА У. ХҮРЭЛСҮХЭД ШААРДЛАГА ХҮРГҮҮЛЛЭЭ.
Image
"Чингис хаан" банкны С.Сандагдоржийг хахууль өгсөн хэрэгт буруутгажээ
Image
Швейцарын хөгжлийн агентлагийн суурин төлөөлөгчийг хүлээн авч уулзлаа
Image
Сонгинохайрхан дүүргийн 55 дугаар цэцэрлэг шинэ байртай боллоо
Image
Улсын хэмжээнд 397 мянган тонн үр тариа хураажээ
Image
ХӨНДӨГДӨӨГҮЙ СЭДЭВ: Монгол хүнд амьдрал БЭЛЭГЛЭХ ХУУЛЬ
Image
Ам.долларын ханшийн өсөлт ХӨӨС тул УДАХГҮЙ БУУНА
Image
GTIME Болон бусад сүлжээний бизнесд элсэхгүй байхыг анхааруулж байна
Image
Болзооны үед асуух 30 хөгжилтэй асуулт
Image
ШУУРХАЙ МЭДЭЭ: ДӨРВӨН ХҮҮХЭД ТӨРҮҮЛСЭН ЭХ 44 НАСТАЙДАА ТЭТГЭВЭР ТОГТООЛГОХ БОЛОМЖТОЙ БОЛЛОО
Image
“Цасан гоо ба долоон одой” сонгодог бүжгэн жүжгийг тоголно
Image
ОХУ-аас 1кг давсыг 61500 төгрөгөөр авахаар болжээ
Image
ЦАГ УУРЧИД: Сүүлийн 100 жилийн хугацаан дахь хамгийн хүйтэн өвөл болно
Image
108 удаа мөргөж эхлэхээр шийдсэн бол заавал уншаарай
Image
Улсын аварга Ч.Санжаадамба залуу бөхийг гэмтээжээ
Image
Самсунг хоёр хуваагдаж магадгүй боллоо
Image
Швайнштайгер зодгоо тайлна
Image
“ХОНГИЛ”-ЫН ХҮН Н.АЛТАНХУЯГ ЕРӨНХИЙ САЙД У.ХҮРЭЛСҮХИЙГ БАЗАЖ, “ЗОДООНЧ” ТУСЛАХАА “САН-ФРАНЦИСКО”-РУУ ИЛГЭЭНЭ
Image
Монгол охин Jade luv нэрээр дэлхийд алдартай
Image
О.Оюунцэцэг: Австрали нөхрөө "Тэнгэрийн бэлэг" хэмээн магтав
Image
ТАНЫГ НЭВТ ШУВТ ХЭЛЭХ “АМЕРИК ЗУРХАЙ”
Image
21 жилийн турш гэртээ хэнийг ч оруулаагүй эмгэнийд гэнэт ортол..
Image
Ц.Элбэгдорж: Ойрын хугацаанд Улаанбаатар хотод маш хүчтэй газар хөдлөлт болох хандлага байна...
Image
Илбэ үзүүлнэ гээд хүн алсан уу......./бичлэг/
Image
НЭВТРҮҮЛЭГЧ Д.ОДЗАЯА: “НОМИН”, “PC MALL” ЗЭРЭГ КОМПАНИУД “BLACK FRIDAY” НЭРИЙН ДООР ИРГЭДИЙГ ХУУРЧ БАЙНА
Image
Даатгалаа ондоо багтаж төлөхгүй бол 2 дахин илүүг төлнө
Image
АЖ Ц.Чимэдцэеэ: Тэр хүнийг салаад явсны дараа гэрээ цэмбийтэл цэвэрлэчихсэн мэт сайхан санагдсан
Image
Аргалын утаа 300-аад нянг УСТГАХ ЧАДВАРТАЙГ Японы эрдэмтэд судалж тогтоожээ
Image
Өлсөхгүйгээр турж болох эрүүл хооллолтын 60 шилдэг санаа /Фото/
Image
Намаар талцах явдлыг Ховд аймгийн удирдлага таслан зогсоолоо
Image
Залуухан багш­тайгаа хий­сэн секс +18
Image
ЭГЧ ДҮҮ 2-ИЙГ ЭЭЛЖЛЭН ЭДЭЛСЭН НЬ /+18/
Image
Оюутны 70-н файл нь үүссэн байна
Image
ЧИНГИС ХААНЫ ОНГОН ОЛДОЖ ДЭЛХИЙ НИЙТИЙГ ШУУГИУЛЖ БАЙНА
Image
НИСЭХ ГЭЖ БУЙ ШУВУУХАЙН ДАЛАВЧИЙГ ТАС ТАЙРЧ, ДЭЛБЭЭЛЭХ ГЭЖ БАЙГАА ЦЭЦГИЙН ҮНДСИЙГ СУГА ТАТАХ МЭТ УВАЙГҮЙ ЭРЭЭ ЦЭЭРГҮЙ ААШЛАХАА БОЛИОЧ...
Image
Хожуу төрүүлсэн хүүхэд хамгийн эрүүл байдгийг эрдэмтэд тогтоожээ
Image
Австрали: Матрын дайралтанд амиа алдсан байх магадлалтай цогцос олджээ.
Image
НҮБ-ЫН АНХНЫ ДҮРМИЙН ТӨСЛИЙГ БАТАЛЖ БАЙСАН ТҮҮХЭН ГАЗАРТ МОНГОЛ УЛСЫН ТӨРИЙН ДАЛБААГ МАНДУУЛАХААР БОЛЖЭЭ
Image
ОЛИМПЫН ГУДАМЖНЫ ЗАМЫН ХӨДӨЛГӨӨНИЙГ ӨНӨӨДӨР ӨГЛӨӨНӨӨС ХААЖЭЭ
Image
40 мянган иргэний жолооны үнэмлэх хүлээгдэж байсан ч хэвлэлт хэвийн үргэлжилж эхэллээ
Image
“Эрдэнэт үйлдвэр”-ийн 8 сая ам.долларын хөрөнгийг царцаав
Image
“MONGOLIA MINING- 2018” ОЛОН УЛСЫН ҮЗЭСГЭЛЭНД 20 ОРНЫ ТӨЛӨӨЛӨЛ ОРОЛЦОНО
Image
ҮЕРЭЭС УРЬДЧИЛАН СЭРГИЙЛЭХ АЖИЛЛАГААГ ЭРЧИМЖҮҮЛЭН АЖИЛЛАЖ БАЙНА
Image
Р.Чойномын нэрэмжит наадамд О.Цэнд-Аюуш түрүүлэв
Image
ЦАГААННУУРЫН БООМТ ЭНЭ САРЫН 8, 26-НЫ ӨДРҮҮДЭД АМАРНА
Image
“ЭРДЭНЭТ”-ИЙН ТУЗ-ИЙН ЗАРИМ ГИШҮҮДИЙГ ЧӨЛӨӨЛНӨ
Image
Монгол залуу Японы барилгын инженерийн тэргүүн зэргийг авчээ
Image
Иргэний үнэмлэхгүй иргэд ТҮЦ машины лавлагаагаар саналаа өгөх боломжтой
Image
ДОЛООН БУРХАНД ХҮСЛЭЭ ШИВНЭХИЙН УЧИР | Хадгалаад аваарай
Image
Цэргийн тангараг өргүүлэх ёслолын ажиллагаа боллоо
Image
Гоймонтой Итали салатны жор
Image
Г.Өнөрбаяр: Эцэг, эхчүүд хүүхдийн мөнгө авдаг байсан дансаа шалгаарай
Image
УИХ-ЫН ЧУУЛГАНААР 11 ХУУЛЬ, ТОГТООЛЫН ТӨСӨЛ ХЭЛЭЛЦЭНЭ
Image
Хөтлөгч Д.Уранзаяа "шавхаруу" уудаг байжээ.
Image
Авилгатай Тэмцэх Газар Н.Алтанхуягийг өнөөдөр хорьж магадгүй
Image
Сайд Д.Сумъяабазар АмЧамын гишүүдтэй уулзлаа
Image
ХХААХҮ-ИЙН ДЭД САЙД Ж.САУЛЕ ҮҮРЭГ ЧИГЛЭЛ ӨГЛӨӨ
Image
ХӨВСГӨЛ НУУРЫГ УНАДАГ ДУГУЙГААР ТОЙРОХ АЯЛЛЫГ ДӨРӨВ ДЭХ ЖИЛДЭЭ ЗОХИОН БАЙГУУЛЛАА
Image
Цаг агаарын мэдээ
Image
САЙЖРУУЛСАН ШАХМАЛ ТҮЛШНИЙ ҮЙЛДВЭРИЙН ХҮЧИН ЧАДЛЫГ НЭМЛЭЭ
Image
М.Энхболд: "УИХ Засгийн газрын гишүүдийг хүлээгээд сууж байдаг байгууллага биш шүү"
Image
ОӨУБЕГ АУДИТЫН ШАЛГАЛТААР ЗӨРЧИЛГҮЙ ГАРЧЭЭ
Image
КАМЕРУНД СУРГУУЛИЙН 70 ГАРУЙ СУРАГЧИЙГ БАРЬЦААЛЖЭЭ
Image
БАЯН-ӨЛГИЙН КАЗАХУУД КАЗАХСТАН РУУ НҮҮЖ ЭХЛЭХ ҮҮ?
Image
ХҮҮХНИЙ ӨМНӨӨС ШАЛГАЛТ ӨГӨХИЙГ ОРОЛДЖЭЭ (БИЧЛЭГТЭЙ)
Image
Image

А.БАЯРМАГНАЙ: МОНГОЛ АДУУНААС ҮҮССЭН ХУРДНЫ ҮҮЛДЭР, ХЭВШЛИЙН ӨРСӨЛДӨӨНИЙ ҮЕД БИД АМЬДАРЧ БАЙНА

Сэтгүүлч, соёлын гавьяат зүтгэлтэн, түүхийн ухааны доктор, хурдан морь судлаач А.Баярмагнайтай ярилцлаа.

-Монгол морь, “эрлийз” морь гэж олон жил ярилаа. Наадам дөхөхөөр улам эрчимжих юм. Ингэж ялгаад байгаагийн учир юу вэ?

-Морь уралдаж байгаа газар бүрт хэрүүл маргаан гардаг болсоор олон жил боллоо. “Эрлийз” монголыг нь ялгах гэж бөөн будилаан. “Эрлийз” гэдэг үгийг энд хэрэглэж байгаа нь ерөөсөө буруу. Хоёр өөр зүйлийн амьтны дундаас гарсан үр төлийг “эрлийз” гэдэг. Нэгэн зүйлийн, хоёр өөр үүлдрийн адууны үр төлийг адуу л гэлгүй яах вэ дээ. Манайхан буруу нэрлээд, ялгах гэж бүтэхгүй аргаар оролдоод байгаа юм.

Өнгөц харахад ялгаж уралдах гээд л маргаад, зөрчилдөөд байгаа мэт боловч жаахан гүнзгий харвал монгол адуун дээр суурилан үүссэн хурдны чиглэлийн шинэ, хуучин үүлдэр, хэвшлийн адууны улстөржүүлсэн зөрчил л яваад байгаа юм аа. Монголчууд адуугаа хурдны чиглэлээр өсгөж үржүүлэх оролдлогыг хагас зуун жил тутамд хийж, зохих үр дүнд хүрч ирсэн юм.

XIX зууны хоёрдугаар хагаст дотоод шаталтын хөдөлгүүрийг зохион бүтээж хүн төрөлхтөн автомашин хөлөглөх болсон. Яг тэр үеэс адуу гэдэг амьтны хүний нийгэмд гүйцэтгэж ирсэн бүх үүрэг машинд шилжин моринд зөвхөн спортын үүрэг нь л үлджээ. Ийм болохоор Европ, Америкийн өндөр хөгжилтэй орнууд адуугаа хурдны чиглэлээр өсгөж үржүүлэх болжээ. Манайд 1907 онд анхны машин орж ирсэн, 1990-ээд оноос хойш автомашин малчин монголчуудын алхам тутмын хэрэгцээ боллоо. 

Ийм үед монголчууд бүх нийтийн жишгийг дагаж адуугаа хурдны чиглэлээр өсгөж үржүүлж байна. XX зууны эхний он жилүүдэд Хардал жанжин бэйс М.Пүрэвжав орон нутагтаа энэ ажлыг эхлүүлж, Оросын цэвэр үүлдрийн нутгийн адууны дундаас Галшарын хурдан адууг гаргаж авсан. XX зууны дунд үеэр Монголд морин завод байгуулагдаж мөн тийм аргаар амжилттай ажиллаж Жаргалантын хурдан адууг гаргаж авсан.

1966 он ЗХУ-аас зургаан азарга авчирч тэр адууг сайн сэлбээд “Тойруулгын” гэж нэршсэн хурдны хэвшлийн адууг буй болгосон. Энэ ажлыг гардан хийж, бодлогоор хэрэгжүүлсэн хүн бол малын их эмч, хурандаа Дондивын Даш юм. Тэгвэл XXI зуун гараад манай хувийн хэвшлийн залуучууд өөрсдийн хөрөнгөөр Англи, Арабын шилдэг адууг авчирч үржлийн ажил зохион байгуулж “Шинэ монгол” гэдэг хурдны хэвшлийн адууг бий болгож байна.

Одоо манай улсын наадам болон бүсийн уралдаануудад эдгээр хурдны удам хэвшлийн морьд л өнгөнд нь уралдаж байна. Галшар үүлдрийн адуу нь олон жилийн явцад нутгийн адуунд уусаж шингээд одоо үр хойч нь Сүхбаатар аймагт голлон оршиж байна. Энэ бол хаашаа ч зайлахгүй үнэн. Үүнд орон нутгийн үзлийн үүднээс хандаж янз янзын яриа гаргаад нэмэргүй.

Сүхбаатарын сайн хурдалсан адууны дээд удам угшлын нь хөөгөөд үзэхээр ихэнхдээ л 4-5 дахь үедээ Галшар болдог. Товчхон хэлэхэд энэ зөрчил тэмцэл нь гүндээ бол XX зууны эхээр үүссэн байгаа юм.

Уг нь монгол уяачид эдгээрийг хооронд зөрчилдүүлэлгүй харин ч харилцан эелдүүлээд бие биений нь сэлбээд хөгжүүлээд авах учиртай юм.

Амьдрал ч өөрөө тулган шаардаад энэ л замаар явна. Одоо “монгол адуугаараа уралдана аа” л гээд их чанга дуугарч байгаа хүмүүс бараг цөмөөрөө Англи, Араб, Буденный үүлдрийн удмын 1-2 азаргатай л болчихоод байгаа шүү дээ. Тэднийх нь эр, охин үр төл ч гарчихаад байгаа.

-“Шинэ Монгол хэвшлийн адуу үнэндээ хурдан байна, тэгэхээр тэднийг хасаад уралдвал миний морь түрүүлнэ” гэсэн дотоод санаагаа монгол адуугаараа уралдъя гэдэг “эх оронч” шошготой гарган тавьж байгаа нь хэн хүнд тодорхой харагдаад байдаг юм бэ?

-Төр засаг гэдэг маань өнөөдөр дов жалгын үзэлтэй, хээл хахуульд гаршсан хэдэн нөхөд л байна шүү дээ. Тэд энд асуудалд “улстөрчийн” байр сууринаас, “сонгуулийн” байр сууринаас л хандаад хугацаагаа элээж байна.

-Ялгах шинжлэх ухааны, хууль эрх зүйн үндэс нь ?

-Өнөөдөр “эрлийз”, монголоор нь ингэж ялгаж уралдуулна гэсэн шинжлэх ухааны үндэстэй боловсруулсан хууль, эрх зүйн баримт бичиг огт байхгүй, зөвхөн ашиг сонирхлын зөрчилтэй зарим албан тушаалтны санааны зоргоор хийсэн ганцхан заалт байхыг үгүйсгэхгүй.

Англи, Араб, Буденный үүлдрийн азарганы нэг, хоёрдугаар үеийн төлийг тусад нь уралдуулаад “эрлийз гэж нэрлээд байна. Гурав болон дөрөвдүгээр үеийнхний нь “Шинэ Монгол” гэж нэрлээд уралдуулах гэхээр нэлээдийг нь хасчихаад байна.

Ер нь бол нэгдүгээр үеийнхний нь 50, хоёрдугаар үеийнх нь 75, гуравдугаар үеийнх нь 87.5, дөрөвдүгээр үеийнх нь 94 хувь нь монгол цустай адуу болж байгаа юм шүү дээ.

Д.Даваахүүгийн “Өндөр зул”, Э.Эрдэнэчулууны “Ажнай шарга”, Б.Сандуйжавын “Дүү зээрд” эд нар чинь цөм гуравдугаар үеийнх нь шүү дээ. Хурдан, том сайхан биетэй, номхон. Эдний үр төл ч бас өндөр, хурдан. 90 гаруй хувийн монгол цустай, ёстой л “Шинэ монгол” адуу гарч байгаа юм. Би энд олны мэдэх танихыг нь ярилаа шүү дээ, цаана нь үржлийн ийм нандин шугамнууд олон байна. Тэдгээрийг яагаад ялгаад ад үзээд байдаг юм. Энд нэг зүйлийг тэмдэглэж хэлэхэд спортын “азарт” монголоор “хар шар” гэдэг дээ. Энэ их нөлөөлөөд байгаа юм. Уяачид цөм “хор нь гарсан эрчүүд” байж чадахгүй байлаа.

-“Шинэ монгол” адууг улс төрийн, сонгуулийн дов жалгын өнцөг оруулан тайлбарлаж байна гэж та ярьдаг. Түүнээс гадна “Монгол адууны удмын санг мөхөөх нь ээ” гэсэн ноцтой дүгнэлт явдаг. Та судлаач хүний хувьд ямар тайлбар өгөх вэ?

-Үүнийг зөвөөр ойлгохын тулд заавал судлаач эрдэмтэн байх албагүй. Дэлхийд 60 орчим сая адуу бий гэдэг. Үүний дөрвөн сая шахам нь Монголд байна. 2018 оны тооллогоор гурван сая 938 мянган адуутай гэсэн тоо гарсан. Тэгвэл Монгол Улсын хэмжээнд жилд 200 мянга орчим уралддаг. Давхардсан тоогоор шүү. Нэг морь 2-4 удаа уралдах нь ч бий.

Улсын наадамд 2017 онд 1,500 орчим морь уралдахаар бүртгүүлээд шүдлэнгийн 77.3, дааганы 75, хязаалангийн 66, соёолонгийн 50, их насны 15, азарганы 20 хувь нь тус тус хасагдсан.

Үүгээр жишээд бодохоор уралддаг бүгд нь “Шинэ монгол” бас болчихоогүй байгаа биз дээ. За яах вэ уралддаг бүгд нь “Шинэ монгол” болчихжээ гэж бодоход л нийт монгол адууны ердөө дөрөвхөн хувь шүү дээ. Тэгэхээр монгол адуундаа “хэтэрхий хайртай” хүмүүсийн сэтгэлгээнээс би логик учир шалтгаан олж харж чаддаггүй юм. Монголчууд хэзээ ч бүх эр адуугаа уяж уралдахгүй л дээ.

-Монгол малын удмын сан ч чухал л даа?

-Тэр чухал аа. Бид чинь үхрээ дэлхийн 15 төрлийн сайн үүлдрийн үхрээр сайжруулсан шүү дээ. 1950-иад оны дунд үеэс л сычоу, семменталь, хар тарлан, шар тарлан, талын улаан, Казахын цагаан толгойт, саяхнаас ангус, лимузин гээд дэлхийн хоёр шилдэг үүлдэр орж ирлээ. 60 гаруй жил болоход монгол үхэр маань байж л байна, харин Монголын үхрийн аж ахуй эрчимжсэн.

Дэргэд маань ийм жишээ бэлэн байхад, адуун дээр болохоор “эх орончийн баг зүүх” хэрэггүй. Эрлийз адуу чанар муутай, удамшдаггүй гэсэн гэнэн яриа байдаг. Удамшдаггүй юм бол чи санаа зовоод яах вэ дээ, тэгээд л өөрөө дуусна биз. Ийм сул яриагаар хүний толгой эргүүлэх хэрэггүй, нөгөө “троллууд” гэдэг шиг. Монгол малын генетик нөөцийн тухай хуульд маш тодорхой заалт бий.

-ММСУХ уяачдын олонхоор баталсан дүрэм журмаа мөрддөг биз дээ. Ялгах талаар зохицуулсан дүрэм журам бий байлгүй?

-Нэг болон хоёрдугаар үеийн адууг ялгаад уралдаж байгаа. Тэд бол сүргийн сайжруулагчид. Сайжруулагчаа бас сорьж шалгаж тодруулж байгаа хэрэг. Үүнд уяачид 100 хувь санал нэгтэй байдаг.

Гурав, дөрвөөс цааших үеийг нь шинэ монгол гэдэг. Тэд нь ч сайхан монгол адуу болчихсон байгаа юм. Эднийг л хасна, дан монгол адуугаар уралдана гээд байгаа нь миний дээр хэлсэн “азарт”, “хар шар” болж яваад байна. Тэгээд л үүлдэрлэг байдал гэдэг багцаа баримжаагүй юм гаргаж ирээд бөөн будилаан хутгаад, хэрүүл, хэл ам үүсээд байдаг. Толгой дээр, дэл сүүл шингэн, хөл нарийн гэнэ.

Толгой нь хэдэн градусаас дээш бол өндөр гэх юм, дэл сүүл нь 1 кв см-т хэдэн ширхэг үс байвал шингэн гэх юм... Ийм тодорхой үзүүлэлтгүйгээр зөвхөн нүдэн багцаагаар хөндөж болохгүй шүү дээ. Сүүлдээ бүр тамгаар нь ялгаад байгаа, тэр буруу.

Таван жилийн өмнө Монголын уяачдын VI их хурлаас энд асуудлыг сэрвээний өндрөөр хэмжиж шийдэх шийдэл гаргасан юм. Сая нэгдүгээр сард VII их хурлаараа төлөөлөгчдийн 67.4 хувийн дэмжлэгтэйгээр сэрвээний өндрийг хэмжиж шийдэх шийдвэр давтан гаргалаа. Сэрвээний өндрөөр хэмжих нь хамгийн шулуун, маргаан будилаангүй, түс тас шийдвэр юм. Уяачид энэ талыг нь бодож дэмжиж байна. Цаашдын хөгжилд саад тотгор болохгүй юм.

Ухамсартай, соёлтой хүмүүс бол энэ шийдвэрийг дагах л даа. Даанч манай “нахальный” улстөрчид орон нутгийн болон хувийн сонирхол, ирэх сонгуулийн горьдлогодоо хөтлөгдөөд зарим хүнийг руу татаад, төрд ажиллаж байгаагаараа далайлгаад, хөгжил дэвшлийг хойш нь татаад байх юм даа, хөөрхий.

-Тэд чинь хурал хийгээд шинэ холбоо байгуулсан биз дээ?

-Төрийн сайд нээгээд, төрийн ордонд хуралдаад байгааг харахад олон нийтийн үүсгэл санаачилгаар бус төрийн зарим өндөр албан тушаалтны зүтгэл санаачилгаар болж байна гэж ойлгомоор.

Манай холбооны тэргүүлэгч, хуульч Т.Төрбат энэ талаар их бодитой дүгнэлт хийсэн ярилцлага өгсөн байна лээ.

Миний ойлгож байгаагаар бол, “Монгол адуу” нийгэмлэг гэж 30-аад жилийн өмнө нэг төрийн бус байгууллага гарч ирээд чимээгүй болсон, Харин 20 гаруй жилийн дараа дахин сэргэж байгаа юм болов уу даа. Үүсгэн байгуулагчид нь нөгөө л Даваахүү, Гомбожав, Санжаадариа, Төмөрхадуур гэх мэт. Тэднийг буруутгаад хэрэггүй, цаг үеэ, хөгжлийн төлөв хандлагаа зөв ухаараад бодитой ажил хийвэл болохгүй нь юу байх вэ. Амжилт л хүснэ.

Ер нь ММСУХ-ны бодлого, үйл ажиллагаагаа хэрэгжүүлсэн. 24 жил, нэг cap, тав хоногийн хугацаанд ижилхэн зорилго, чиглэлтэй бараг 10-аад холбоо нэртэй юм гарч ирж байсан, бид тэднийг ердөө ч ад үзээгүй, зөвхөн үйл ажлаараа л өрсөлдөж байсан. Зарим нь хоёрын даваанд гарч ирж байгаа юм байх аа. Тааллаараа болог, цаашаа.

-Та бол монголын эрийн гурван наадмыг ЮНЕСКО-д бүртгүүлэхэд голлох үүрэг гүйцэтгэсэн эрхмийн нэгэн. Тэгэхлээр асуухгүй өнгөрч болохгүй нэг зүйл байна. МҮБХ хоёр хуваагаад, бахархал болсон бөхчүүд нь хэрэлдээд байх юм. ММСУХ-ны зэрэгцээ бас хэсэг хүн бараг ижил нэртэй холбоо байгуулаад, яах гээд ч байгаа юм. Одоо сурынхан л арай хагарч бутраагүй байх шив. Энэ талаар ярианыхаа төгсгөлд таны үгийг сонсмоор байна?

-Энэ чинь цаанаа нийгмийн асар гүнзгий учир шалтгаантай юм аа. Зөвхөн морь, бөх, сур гурваасаа шалтгааныг нь эрээд хэрэггүй. Өнөөдрийн Монголын нийгмийн хямралтай л холбоотой.

Нийгмийн байгуулал солигдоод, чөлөөт эдийн засаг буюу зах зээлийн харилцаанд шилжээд ирэхээр байрнаасаа хөдөлсөн чулуу тэр дороо тогтдоггүй гэдэг л болж буй хэрэг. Энэ зайлшгүй үйл явцыг ухаарах нэгэн байхад ухаарах сэхээгүй нь бас байна. XX зууны хоёрдугаар хагаст монголчууд бид шашингүй өмчгүй байсны харгай өнөөдөр тод илэрч байна. Цөм нэг гараанаас гарсан хэр нь ээ одоо хол зөрүүтэй болжээ.

Өмчтэй болсон нэгийгээ өмчгүй хоцорсон хэсэг хараан зүхэж, атаархал хорслоо тайлж байна. Ажил нь бүтсэн нэгийгээ, ажлаа бүтээж чадаагүй нь гутаан доромжилж, уураа гаргаж байна. Шашингүй хүмүүжсэн хүмүүс чинь нүгэл буян, айж ичихийг ч мэдэхгүй. Төр нь энэ бүхнийг зохицуулах хүсэл зориг, ур чадвар мөхөс юм аа, одоохондоо.

Гэвч монгол гэдэг угсаатан үндэстэн байгаа цагт Монголын эрийн гурван наадам гэдэг нүүдэлчний соёл иргэншлийн чухал бүрэлдэхүүн хэсэг оршсоор байх болно. Ер нь Монголд ямар ч нийгэм, ямар ч төр засаг, ямар ч удирдагч байсан, тэдгээр нь дэмжсэн ч, хавчсан ч монголчуудын эрийн гурван наадам хэзээ ч унаган төрөлх мөн чанараа алдаагүй хадгалсаар улам боловсронгуй болсоор 2000 жилийн нүүр үзэж байгаа юм.

Өнөөдрийн түр зуурын бэрхшээл бол юу ч биш, монгол наадам зуу зуун жилдээ дэлгэрэн хөгжих болно.

Монгол хүний оюуны хөгжил, иргэншлийн түвшин дээшлэх тутам үндэснийхээ соёл уламжлалыг хайрлах хадгалан хөгжүүлэх хүсэл сонирхол улам ихэснэ дээ.

СЭТГЭГДЭЛ

Comments


Fatal error: Call to undefined function write_cache() in /var/www/html/xac/ww.focusmedee.mn/cache_footer.php on line 6